The Relationships Between The Sultanate of Aceh and The Ottoman State

By: Dr. Mehmet Ozay

This paper is a summary of the main text prepared to present for the seminar titled “Hubungan Deplomatik Antara Kerajaan Aceh dengan Turki” and held by The Center For Research and Study of Islamic Culture (Pusat Penelitian Dan Pengkajian Kebudayaan Islam) (P3KI) at IAIN Ar-Raniri in Banda Aceh, on 18^thAugust, 2007.

  

          I. Introduction

 

The aim of this paper is to examine the relationships between Aceh-Ottoman which were significant Islamic states one in the far-east and the other in the west of Islamic world in the 16th century. “In the beginning of the sixteenth century the Indian Ocean witnessed the course of events which greatly affected the economies of the Mediterrenean as well as the Ottoman and Arab countries.”[1]We should add that not only the heartland but also the periphery in the far-east of the Islamic world, the Sultanate of Aceh, as well affected by this development. 

The researches have been conducted by scholars until today give us some ideas about the content of the relationships, but it cannot be said that all aspects of this relationship have been uncovered.

For this aim, I would like to raise some questions below. Why have Turks been so much important in the social conciense of Acehnese as it is seen in oral tradition and some legendary works? Why did the Aceh Darussalam Sultanate (ADS) choose Ottoman not the other power around Asia or Middle East, let’s say ‘Safavid Sultanate’? Did the ADS requested just military aid from Ottoman against classical colonialist*? An how did the Ottoman State respond this demand? Was this relationships limited by military help? How did Turks from different social sectors come to Aceh? etc.

As a fact, I should say that Ottoman historiography has not been uncovered yet. Beyond discovering this historiography, all data will be needed to be commented and analyzed. To understand the relationships between Aceh-Ottoman, all the related records in some countries, such as Aceh, Portuguese, Yemen, India, Iran, Dutch should be collected. I believe that after all data has been collected a new understanding can occur about this topic. Because of this reason, not only historians but also some other social scientists need to cooperate, do comparative and interdiscipliner studies.

For this paper I used primary sources such as the Ottoman archieve and some articles written during Ottoman era, and secondary sources which belong to the modern era. If I need to mention, the important ones are “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi” (Saffet Bey), “Tarih-i Açe” (Mehmed Ziya). In relation to the Dutch War in Aceh, the journal ‘Basiret’ published many news between 1873 and 1874[2]. There are about 75 news and critics about this event in Basiret.

Beyond these, I should mention the names of some distinguished modern Turkish scholars who have countributed to the uncovering of Ottoman influence in the Indian Ocean: Salih Özbaran (1978, 1985, 1993), Cengiz Orhonlu (2002), Rızaulhak Şah (1967), Ahmet Asrar (1972), Halil İnalcık (2000, Turgut Işıksal (1969), Şehabeddin Cansever (1969) Yılmaz Öztuna (1983), Cezmi Eraslan (1992), İsmail Hakkı Göksoy[3](1994; 2004).

The sources which have been used by the academicians and researches mentioned above are taken mainly from Başbakanlık (Turkish State) Archieves. Especially Salih Özbaran could also reach some Portuegese sources to support the data found in the Ottoman archieve.

The main sources in relation to the Aceh-Turkish Relationships are in the Turkish State Archieves (Mühimme Defterleri: Important Books) in Istanbul. But the data in Mühimme dates back until the half of the 16th century. Beyond this it is not possible to reach the data between the years 1554-1559, and 1561-1564. It seems that some more documents were not recorded or lost in the Ottoman archieves. But the periods mentioned above look like important to uncover some facts about the relationships. Because during this era, trade relationships between Ottoman and the Indian Ocean reached its highest level. Regarding the importance of the relationships between Aceh-Ottoman relationships, we unfortunately see that the documentation of Aceh-Ottoman in the Ottoman archieves is not satisfying.[4]

The relationships cannot be based on just a request from the Sultanate of Aceh and responded by Ottoman sending military aid. But these contacts between two states  should be taken into consideration as an interesting phase of cooperation of Islamic world and civilization. For this reason, I want to involve in this paper not only political and military, but also religious, cultural and economic aspects of the relationships. According to Amirul Hadi, Aceh in the 16th century was developing in four aspects: military, politics, economic development and intellectual life.[5] At that time Ottoman Turks reached the highest level of Turco-Islamic civilization and experienced big improvements in every aspect of civilization: politically it had sovereignty in three continents -including Europe, northern Africa and Asia –and important sea ways -including The Mediterrenean Sea, The Hurmuz Strait, Hijaz; militarily it overcame the western powers in Balkanian area until central Europe, and the Mediterrenean Sea; economically it prospered well by controlling the significant trade ways; it introduced Islamic civilization to the peoples and implementing its sovereignty all in these lands and it became the center of science and culture of the Islamic world.

This success of the Turks in this age is not a surprising one, adversely, it should be seen as a continuation of the previous centuries. For instance, the Turks started to serve to Islam in Abbasi Caliphs in Baghdad as mercenary and volunteer Turkish soldiers who became in the 9th century a powerful political force.[6]

2. Four Aspects of the Relationships

The contacts between the states can be seen as uniting efforts of the elements of the same civilization. For this reason I would like to express my idea regarding this relationship not only diplomatic and military but also but economic and especially religious and cultural aspects. I would mention just some crucial points in each aspect below.

2. 1. Diplomacy between two states

As the first step of the diplomatic relation between two states it is important to take part into consideration of the intention of the first sultan of the Aceh Darussalam Sultanate, Ali Mughayat Shah. We can get the idea of building up bridges with Turks from the foreign politics of Ali Mughayat Syah. He determined the basic international politics of the sultanate. He mentioned to establish relationships with Turks as one of the principals of foreign policy of the sultanate. [7]

          As a political and theological matter it is crucial to mention the Safavi State. As the propagator of the radical syiah ideology the Safavids in Iran should be mentioned in relation to the relationships between the Sultanate of Aceh and Ottoman. Since it started to implement its policy around Middle East and especially among the Turkmens in Anatolia, the Ottoman central administration was weakened. This was seen at that time, the most serious peril facing the state since Timur’s invasion.[8]The Safavid Dynasty stimulated solidarity of Sunni world, between the Sultanate of Aceh and the Ottoman State. In this case, it is supposed to be the reason of Aceh Sultanate, in 16 century, to recognize Ottoman Dynasty as caliphs and protector against Portuguese eventhough the distance between Aceh and Persia was closer than Ottoman Dynasti.[9]

          During Suleyman The Magnificient (Lawgiver), in 1547 an Aceh envoy visited İstanbul. But there is no any official document in İstanbul. Alaaddin from the Indian rulers must be the Acehnese sultan Alaaddin Riayat Shah al-Kahhar. This event was mentioned by autentic Ottoman croniclers and Von Hammer during the coming of a Christian envoy’s in İstanbul, there was an envoy from one of the Indian rulers.[10]

Von Hammer also mentions another Aceh envoy to İstanbul, dated 12th June 1562, according to a report of Venetian ambassador in İstanbul.[11] This visit highly possible to have been realized since it is not possible to reach the data in official Ottoman documents between the years 1554-1559, and 1561-1564.[12] Even the date of the letter thougt to have been sent by Al-Kahhar was 1562. Hammer’s information is confirmed by the Portuguese sources as a completing one. According to this source, Aceh sent envoys to İstanbul in 1563 to ask for assistance against Portuguese. By symbolical support Aceh attacked 1568, 1573 and 1575 to Malaca.[13]After this, the envoy sent by the Ottoman sultan reached Aceh in 1565.[14]

          The previous diplomatic relations is supported and confirmed by a well known letter from Al-Kahhar to Sultan the Magnificient. This letter was discovered by Rızaulhak Shah in Ottoman Palace Archieve under the file titled India. It was dated 7th January 1566. Al-Kahhar mentions in this letter about the Acehnese ambassadors’ names are called Umar and Hüseyin, the name of the Ottomans ambassador to Aceh is Lutfi, 1564-65. We can also read some important aspect of this relationships  which is still remembered by Acehnese ‘Lada Secupak’. Al-Kahhar informed that “The cannoneers came here and theri place near us is very high…”.[15]

          As an evidence of diplomatic relations the banner sent by Ottoman Sultan is very significant. According to ‘Tarih-i Açi’, written by Mehmed Ziya, Süleyman the Magnificient sent a fleet and an Ottoman banner to Aceh sultan.[16]

          Sultan Selim II, after welcoming the Acehnese envoy, immediately ordered an ambassador, named Mustafa Çavuş, to go to Aceh. Sultan Selim states in his letter to Aceh sultan, that to accept this request is a religious and traditional duty of the Ottoman Sultans.[17]It is very important mentioned not only religious but also traditional. It means Ottoman helped much when anyone or any nation/state needed help during his era. For instance, to France, to Protestants and the Jewish in Spain. Even the sultan ordered a navy to be prepared, because of Yemen riot during this period this voyage could not be realized. Some two letters were exchanged by two states. In his second letter, Sultan Selim II mentioned that he had to deal with the case of not only Yeman, but also Cyprus and Tunisia. During this long process, it seems that Ottoman could send just two ships with personnel, and artillery, especially in 1568-69.[18]

         

          2.2. Military Aid

16th Century

Beyond organized activities, some Turkish seamen were sailing from the Red Sea shores and Indian seaports to the other geographies in South East Asia. This personal initiatives of Turkish seamen in Turkish history is known as GAZA. For instance Rumi Mustafa Topçu entered in the service of Indian Mughul empire during the first years of 16th century. The other important example can be taken from the campaign of Selman Reis. When he arrived Basra and made war with Portuguese he needed to leave the area. He left some ships in his fleet and soldiers to the sultan of Gucerat. He turned back with some fifty soldiers by using a long land way to Anatolia. [19]

          Related to Gaza tradition, early military contributionto Aceh was highly possible on an individual basis. During the Batak War around 1539, during the period of Al-Kahhar, some hundreds of Turkish soldiers took part in this war. Al-Kahhar extended Aceh’s army forces. The richness of Aceh enabled him to hire trained soldiers from abroad. So Aceh’s army contained large contingents of Turkish.[20]It is presumed that some of the soldiers of Hadım Süleyman Pahsa, who set off Diu in 1538, could have gone as far as Aceh. During the Dutch War, it seems that some Turkish soldiers and cannoners could go to Aceh individually.[21]We can regard this initiative of individual Turkish soldiers as a gaza tradition.

          The war against Portuguese in 1547 there were some qualified Turkish soldiers in the Aceh army. It is mentioned that this group of soldier as a responce of Ottoman to Aceh envoys in İstanbul.[22]

          During Sultan Selim II, even less number of soldiers and war equipment might have been sent to Aceh. The supportive idea for this military aid can be seen in the history of Gampung Bitai. The first and the biggest military academy was founded by Ottoman military experts and they taught not only Acehnese men but also women, like Malahayati, who became later the admiral of Aceh navy forces.[23]

          Aceh military structure was established as similar as Turkish military structure. This is understandable, since many military experts came from Turkey to Aceh in 16th century.[24]

          19th Century

          After a long silent period, starting from the first years of the second part of the 19th century, Aceh envoys visited three times Istanbul. During this period, the main mediator between Istanbul and Aceh envoys were the Ottoman authorities in Hijaz and Yeman governors. In the second part of the 19th century, three times, -1851, 1868 and 1872- the Sultanate of Aceh during the time of Sultan Ibrahim Mansur Shah and Sultan Mahmud Shah sent envoys to İstanbul to renew the old relations and seek the protection as a vasal country to be saved from the Dutch invasion.[25]Although the envoys presented all details of the conditions in Aceh to the sovereigns of the Ottoman State, nothing happened to revive the relations. And these efforts ended in failure and Aceh envoys turned back with empty hands. We can see some facts behinds this development. For instance, because of the decisions of some statesmen who did not give positive response to the petitions of the Aceh envoys and the pressure of international circles especially the ambassador of Dutch in Istanbul these visits did not bring to a successful end. But when we look at the history from now, undoubtly it seems that the wrong decisions taken by the Ottoman bureaucrats in Istanbul prepared the end of two states after some decades.

During the visit of Abdurrahman Zahir Efendi to İstanbul, contrary to the Ottoman bureaucrats uncouraged decisions, as we saw the journal ‘Basiret’, some media gave much importance to the Aceh case and published articles with strong ideas that the Ottoman State should give its support to the Acehnese. Beyond this, the journal called ‘Servet’[26]gave places some photos in relation to the social life in Aceh to create sensitivity to the Aceh case in the Ottoman society.

In relation to the Dutch War in Aceh in the second half of 19th century the journal ‘Basiret’ puslished many news between 1873 and 1874[27]. There are about 75 news and critics about this event in Basiret.

          2.3. Contacts In the field of Economy

          One of the earliest data about the Turkish traders comes from Tome Pires. He mentions Turkish trading activities in North Sumatra, Pasai in 1511 at the very beginning of 16th century. He mentions the name Rumi, Turks, Turkomans. It is higly possible to guess from the word ‘Turkomans’ that Turks from Central Asia also took part in this trading activities. [28]

          During Iskandar Muda, Turkish traders from İstanbul could visit Aceh.[29]

          2.4. Cultural and Religious Influences

Beyond the diplomatic and military relations, cultural and religious ones seem much more important and have not yet been discovered wholely. According to researches, the ancestors of Dayah Tanoh Abee, el-firus el-bağdadi, one of the important religious school in Aceh, came from Bagdat which was at that time in the border of Ottoman State. The other disginguished figures are Baba Davud and Teungku Di Bitai. Baba Davud was one of the leading students of Syaikh Abdurrauf es-Singkili. Tunku di Bitay, who came from Jerusalem (Kudüs), lived in the well known Turkish village, Gampung Bitai or Baitul Mukaddis.

Dayah Tanoh Abee

          The founder of the Dayah, Firus el-Bağdadi, migrated from Bagdad in 1627 with other six ulama to Aceh. He settled near the Banda Aceh with his three brothers and tried to taught students in the Dayah. During this period Acheh Darussalam Sultanate was governed by Sultan İskandar Muda (1607-1636). Muda gave importance both to build up the relationships with other Islamic countries, especially in the Middle East, in the context of economic and military relations and make a progress in the development of the religious sciences during his governance. For that reason, he supported ulama to come to Acheh, visit other Islamic regions, write about different topics such as Islamic law, etc. and apply Islamic rules in his sultanate.

Dayah Tanoh Abee has been a leading center of some distinctive sufi orders such as Naqshbandiyya and Shattariyya. Beyond this, invaluable manuscripts in the library of this Dayah gives a distinguished importance to it in South East Asia. After many students coming from both local and other regions around Sumatra Island studied in the religious school Dayah Tanoh Abee, the students visited various parts of the South East Asia to proselytize native people to Islam by founding their own religious schools. In its long process, nearly four hundred years, the dayah is traditonally to have become distinctively known as one of the significant religious teaching centers in South East Asia.[30]        

Baba Davud

The full name of Baba Davud, one of the students of Syiah Abdurrauf es-Singkili, is Davud bin Ağa İsmail bin Ağa Mustafa el Cavi er-Rumi.* Rumi is well known in this region and used for people who came from Anatolia. According to historical writings there were some more individuals came from and they were called by local people as Rumi.[31]

Turkish Settlements: Emperoum and Bitai

Some different sources mention Ottoman Turks in Aceh. Saffet Bey admits in his article that some artizans from Syria which belonged to the Ottoman State at that time were settled in a gampung near the palace. Because of their home town in Syria, this gampung was called Gampung Baitul Makdis. In time the name was converted as Gampung Bitai. There is still a cemetery in Gampung Bitai including the graveyard of Teungku Di Bitay from Syria.[32]Denys Lombard also mentions a group of Turkish people including artizans, military experts existed in Aceh at the beginning of the 17th century. This group of people named as Rumi or Turki and were in the service of the palace.[33]

In Gampung Bitai, there were two graveyard complexes. There was the graveyard of Sultan Alaaddin Riayat Syiah, the son of Sultan Alaaddir Riayat Şah al-Kahhar (1539-1571). There was a military academy in Bitai in the place of current graveyard. The scholars of this academy came from Turkey. Besides Bitai, there was another one village, called Emperioum, which means Turkish sultanate. It is said that in this group there were 300 military experts came to Aceh during Sultan Suleyman I (926-974/1520-1566).[34] 

Ibni Batuta mentions the similarity of the state traditions between Samudra-Pasai sultanate and Turkish Delhi Sultanate, in India.

           

       The adoption of Turkish Memluki Sultans’ names, such as Malik es-Saleh, Malik el-Zahir by names of sultans of Samudra-Pasai sultans. Beyond this we should mention some other great turkish sultans’ names such as Malik Shah (d. 1092), the sultan of the Great Seljuk State.

Ahmet Kasturi

Ahmet Kasturi, one of the religious scholars from 14th century is mentioned that he came from Turkey. His grave is in the quarter of ACC center, in Darussalam. Even though we do not have any much information about him, it is well known that some more religious scholars and sufis came to South East Asia aroud and after 13th century. Islamic influences had reached Melayu and small ocean in India where at that time it was under the rule of Mogul-Turkey. Syeich and Sufi experts became the first energy of Tariqat formation.[35]

       Çelebi Ahmet ve Çelebi Rıdvan

       Two ‘çelebi’ from İstanbul came to Aceh to find traditional medicine for the illness of the Ottoman Sultan, Ahmet I (1603-1617). Muda was in the Deli campaign during this period. After ending the campaign Muda came and met the envoy in his palace and he welcomed them. When this envoy turned back to Turkey, they informed much about the condition in Aceh, how the sultan of Aceh proselytized Islam, was a protector of Muslims in the region and improved the cultural and intellectual life in Aceh. [36]

---

[1]Özbaran, Salih, “A Review of Portuguese and Turkish Sources For The Ottomans In Arabia and The Indian Ocean In The 16th Century”, TTK Belleten, No.. 193, Vol. XLIX, April, 1985, p. 65.

*I use here the concept of “classical colonialist”, since there have been some more post-modern colonial efforts in the global world for a while.

[2]The dates between 3 Muharrem 1290 and 21 Rabiulakhir 1291 H.

[3]Prof. Dr. İsmail Hakkı Göksoy was one of the participants of the First International Conference On Aceh from Turkey in February, 2007, in Banda Aceh.

[4]Özbaran, Salih, “A Review of Portuguese and Turkish Sources For The Ottomans In Arabia and The Indian Ocean In The 16th Century”, TTK Belleten, No.. 193, Vol. XLIX, April, 1985, p. 74, 76.  

[5]Hadi, Amirul, Islam and State In Sumatra -A Study of Seventeenth Century Aceh-, Brill, 2004, p. 21. 

[6]Stripling, W. Frederick, The Ottoman Turks and The Arabs -1511-1574, Porcupine Pres, Philadelphia, 1977, p. 5.

[7]Hasjmy, Ali, “Banda Aceh Darussalam Pusat Kegiatan Ilmu Dan Kebudayaan”, Seminar Sejarah Masuk Dan Berkembangnya Islam Di Aceh Dan Nusantara, Aceh Timur, 25-30 September 1980, s. 5.

[8]Bacque-Grammont, Jean Louis, “The Eastern Policy of Süleyman the Magnificient -1520-1533”,in Halil İnalcık and Cemal Kafadar, Süleyman The Second And His Time, The Isıs Pres, İstanbul, 1993, p. 219.

[9]Azra, Azyumardi, Islam Reformis Dinamika Intelektual Dan Gerakan, p. 138.

[10]B. J. Von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, p. 368.

[11]Göksoy, İ. Hakkı, Güneydoğu Asya’da Osmanlı-Türk Tesirleri, Fakülte Yayınları, Isparta, 2004, p. 38.

[12]Özbaran, Salih, “A Review of Portuguese and Turkish Sources For The Ottomans In Arabia and The Indian Ocean In The 16th Century”, TTK Belleten, No. 193, Vol. XLIX, April, 1985, p. 74.

[13]Tjandrasasmita, Uka, “The Indonesian Harbour Cities and the Coming of the Portuguese”, Ed.: Ivo Carneiro de Sousa, Richard Z. Leirissa, Indonesia-Portugal: Five Hundred Years of Historical Relationship, CEPESA, p. 60.

[14]Göksoy, İ. Hakkı, Güneydoğu Asya’da Osmanlı-Türk Tesirleri, Fakülte Yayınları, Isparta, 2004, p. 40.

[15]Rızaulhak Şah, “Aci Padişahı Sultan Alaaddin’in Kanuni Sultan Süleyman’a Mektubu”, Tarih Araştırmaları Dergisi, AÜDTCF Tarih Araştırmaları Enstitüsü, Vol. V, No. 8-9, Ankara University Publishing House, 1967, p. 374-376. 

[16]Mehmed Ziya, Açe Tarihi, 1312, İstanbul, p. 85.

[17]Göksoy, İ. Hakkı, Güneydoğu Asya’da Osmanlı-Türk Tesirleri, Fakülte Yayınları, Isparta, 2004, p. 42.

[18]Göksoy, İ. Hakkı, Ibid, p. 46, 51.

[19]B. J. Von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, Vol. 8, p. 471-2.

[20]Tjandrasasmita, Uka, “The Indonesian Harbour Cities and the Coming of the Portuguese”, Ed.: Ivo Carneiro de Sousa, Richard Z. Leirissa, Indonesia-Portugal: Five Hundred Years of Historical Relationship, CEPESA, p. 60.

[21]Göksoy, İ. Hakkı, Güneydoğu Asya’da Osmanlı-Türk Tesirleri, Fakülte Yayınları, Isparta, 2004, p. 89.

[22]Rızaulhak Şah, “Aci Padişahı Sultan Alaaddin’in Kanuni Sultan Süleyman’a Mektubu”, Tarih Araştırmaları Dergisi, AÜDTCF Tarih Araştırmaları Enstitüsü, Vol. V, No.8-9, Ankara University Publishing House, 1967, p. 374.

[23]Cab Sıkureueng (Segel sultan Aceh), Pemkumpulan Pecinta Peninggalan Sejarah Dan Kepurbakalaan Aceh (PSSKA), Banda Aceh, 1998, p. 20.

[24]Hasjmy, Ali, Sejarah Kebudyaaan Islam di Indonesia, 1990, p. 139. 

[25]BOA, YPRK.EŞA, 28/66, 1315.5.13; Y.A.HUS, 1316.1.1

[26] For example: ‘Servet’, 7 Ramazan 1316/19 Kanuni-sani 1889.

[27]The dates between 3 Muharrem 1290 and 21 Rabiulakhir 1291 H.

[28]Tjandrasasmita, Uka, “The Indonesian Harbour Cities and the Coming of the Portuguese”, Ed.: Ivo Carneiro de Sousa, Richard Z. Leirissa, Indonesia-Portugal: Five Hundred Years of Historical Relationship, CEPESA, p. 48-9.

[29]Tjandrasasmita, Uka, “The Indonesian Harbour Cities and the Coming of the Portuguese”, Ed.: Ivo Carneiro de Sousa, Richard Z. Leirissa, Indonesia-Portugal: Five Hundred Years of Historical Relationship, CEPESA, p. 61.

[30]Özay, Mehmet, “Güneydoğu Asya’nın İslam Kültür ve Medeniyetine Katkısı Bağlamında Açe’de Bir Osmanlı Tekkesi: Dayah Tanoh Abee”, Journal of The Faculty of Divinity (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi), Issue 30, 2006, İstanbul, p. 191-213.

*Ali Hasjmy used the name of ‘Ali’ instead of  ‘el-Cavi’: “Şeyh Davud bin İsmail bin Aga Mustafa bin Aga Ali Er-Rumi”. See: Ali Hasjmy, 59 Tahun Aceh Merdeka, Bulan Bintang, Cakarta, 1977, p. 117. On the other hand, Azyumardi Azra gave Baba Davud’s full name “Davud el-Cavi el-Fansuri bin İsmail bin Aga Mustafa bin Aga Ali el-Rumi” şeklinde verir. See: Azra, Azyumardi, Jaringan Ulama -Timur Tengah dan Kepulauan Nusantara Abad XVII dan XVIII-, Penerbit Mizan, First published 1994, p. 211.

[31]Tarih Boyunca Malay-Türk İlişkileri, Editor: Hasrizal Abdul Jamil, B.A. (Hons.) SHARIA Mutah University, Jordan, (http://www.saifulislam.com/artikel/melayuturki.html.

[32]Saffet Bey, “Bir Osmanlı Filosu’nun Sumatra Seferi, Tarihi-i Osmani Encümeni Mecmuası, 1 Teşrin-i Evvel 1327 (1912 M), p. 605-6.

[33]Lombard, Denys,  Kerajaan Aceh -Jaman Sultan Iskandar Muda -1607-1636, Balai Pustaka, Jakarta, 1986, p. 159.

[34]Cab Sıkureueng (Segel sultan Aceh), Pemkumpulan Pecinta Peninggalan Sejarah Dan Kepurbakalaan Aceh (PSSKA), Banda Aceh, 1998, p. 20.

[35]Tarih Boyunca Malay-Türk İlişkileri, Editor: Hasrizal Abdul Jamil, B.A. (Hons.) SHARIA Mutah University, Jordan, (http://www.saifulislam.com/artikel/melayuturki.html.

[36]Djajadiningrat, Raden Hoesein, Kesultanan Aceh, Seri Penerbitan Museum Aceh 2, Suatu Pembahasan Atas Bahan-Bahan Yang Tertera Dalam Kayra Melayu Tentang Sejarah Kesultanan Aceh, Alih Bahasa: (Introduction) Teuku Hamid, Editör: Zekeriya Ahmed, 1979, Proyek Rehabilitasi Dan Perluasan Museum Daerah Istemewa Aceh, p. 49.

Gül’ün Endonezya Ziyaretinin Boyutları

Mehmet Özay

        4 Nisan 2011

Cumhurbaşkanı Abdullah Gül resmi ziyaret amacıyla Endonezya'da. 3 Nisan Pazar günü başlayan resmi ziyaret, Endonezya Devlet Başkanı Susilo Bambang Yudhoyono'nun (SBY) daveti üzerine gerçekleşiyor. 16 yıl aradan sonra Türkiye'den Cumhurbaşkanlığı düzeyinde yapılan ilk ziyaret olma özelliği taşıyor. Bu ziyaretin en önemli ayağını Sayın Gül'ün Açe'ye yapacağı ziyaretin oluşturacağı kesin.

Abdullah Gül'ün Endonezya ziyareti ve İslam dünyasının Doğu'su ve Batı'sının potansiyel güç birliğini temsil etmesi bağlamında dikkat çekici bir öneme sahip. 2010 yılı Haziran sonu Temmuz başında SBY'ın Türkiye ziyareti ile önemli bir gelişme sürecine giren Türkiye-Endonezya ilişkilerinde Gül'ün ziyaretinin yapıcı olacağına kuşku yok. Endonezya ile Türkiye arasındaki ilişkiler bir anlamda İslam dünyasının, tarihsel öneme sahip Hint Okyanusu'nun doğusunda ve batısındaki iki gücün yakınlaşması anlamına geliyor. Tarihte Osmanlı-Açe ilişkileri bağlamında gelişme gösteren bu okyanus aşırı ilişkiler bugün farklı boyutlarda mesafe katetmeye elverişli. Türkiye'nin bir yandan kendi asli tarihinden devşirdiği öte yandan Avrupa ile yaşadığı ilişkilerden kaynaklanan tecrübelerin birikimi sonucu ortaya çıkan bugünkü sosyo-politik gerçekliğinin İslam dünyasında olumlu algıların artışını sağlamasının pratik düzlemde Müslüman halkların yaşadığı coğrafyalarla ilişkilere yansıması önemli bir süreci gerektiriyor.

Endonezya'nın da son dönemde makro ekonomik dengeler açısından istikrarlı bir ekonomik yönetim sergilediği dünya ekonomi çevrelerinin kabul ettiği bir gerçek. 2008-2009 küresel ekonomik kriz sürecinde Güneydoğu Asya ülkelerinde tabiri caizse ayakta kalabilen tek ülke konumundaki Endonezya ekonomisi sergilediği büyüme oranı ile geleceğe dönük beklentileri artırıyor. Her iki ülkedeki pozitif ekonomik veriler masaya oturacak tarafların pozitif enerji ile hareket etmelerini sağlayacaktır. SBY başkanlığı döneminde genelde ülkede genel anlamda esen reform sürecine paralel olarak, dünyaya  açılma politikası ile dikkat çeken Endonezya, Ortadoğu ve İslam ülkelerindeki gelişmelere bigane kalmamaya çalışıyor. Türkiye gibi son dönem dünyanın gündemindeki bir ülke ile çeşitli alanlarda işbirliğinin artırılarak devam ettirilmesi SBY'nin ülke içerisindeki siyasi imajına pozitif katkı yapacağına ve kimi çevrelere karşı elini güçlendireceğine kuşku yok. 

Bu bağlamda iki ülke arasındaki potansiyel ilişkilerin şu genel başlıklar altında değerlendirilmesinin aciliyet taşıdığını vurgulayalım:

-Endonezya, Malezya, Singapur, Güney Filipinleri içine alan Malay dünyası ile ilişkilerin her alanda geliştirilmesi;

-ASEAN dolayımındaki siyasi etkinliği dolayısıyla Türkiye'nin ASEAN'la ile işbirliğinde Endonezya'nın katalizör rolünün öne çıkartılması;

-Susilo Bambang Yudhoyono'nun büyük destek verdiği Açe Barışı'nın kalıcılığının tesisi hususunda azami girişimlerin acilen başlatılması ve Açe Eyaleti'nin sahip olduğu özel statünün hak ettiği şekilde Açe'yle her alanda ilişkilerin geliştirilmesi;

-Başta Myanmar'ın zulmü altında yaşayan Rohingyalı Müslümanlar olmak üzere Güneydoğu Asya Budist toplumlarında azınlık konumundaki Müslümanların haklarının korunması konusundaki girişimlere başlanması;

-Kuruluşunda Malezya'nın ilk başbakanı Tunku Abdul Rahman'ın büyük rol aldığı İslam Örgütü Teşkilatı bünyesinde Malay dünyasının (Malezya ve Endonezya) katılımının reaktive edilmesi, karar mekanizmalarına doğrudan katılımının sağlanması;

-Endonezya'da sık sık gündeme gelen doğal afetler konusunda "önleyici tedbir" olarak iki ülke arasında profesyonel işbirliğini geliştirici kurumsal yapılanmaların hayata geçirilmesi.

-Batılı devletlerin zaman zaman gündeme getirdikleri ve Endonezya basınında yer bulan sözde İslamcı terör ve fundamentalist yapılanmaları konu alan girişimlere karşı uluslararası arenada yakın işbirliği yapılması.

Günümüzde ülkeler arası ilişkilerin odağını ekonomi teşkil ediyor. Bu ziyarette de kaçınılmaz olarak ekonomik işbirliğinin öne çıkacağına kuşku yok. Geçen hafta açıklanan 2010 yılındaki 8.9'luk büyüme rakamı Türkiye'nin cazibe merkezi olmasını sağlayan önemli faktörlerin başında geliyor. Bu gelişme, özellikle son dönemde sergilenen siyasi kararlılık, uluslararası ilişkilerde girişimci ve yapıcı politikalara eşlik ederek, özellikle Müslüman dünyasında Türkiye'nin rolünü daha da ön plâna çıkarıyor. Ancak bu gelişmelerin halkı Müslüman olan ülkelere aktarılmasında Türk devletinin hangi araçları devreye soktuğu da incelenmeye değer. Bu hususa şu bağlamlarda açımlayabiliriz. Örneğin Türkiye'yi temsil eden resmi kuruluşlar olarak sadece Cakarta'daki Türk Büyükelçiliği'nin varlığı, her zaman vurguladığımız üzere, bu devasa ülkede Türk Devleti'ni temsile kafi değil. Öte yandan, kimi gözlemciler, ülkenin üçüncü büyük kenti ve Sumatra'nın en önemli ticaret arteri olma özelliği gösteren Medan'daki sözde "Fahri Konsolos"un varlığı ise şaibeleri üzerinde taşıyor. Açe Eyaleti ise hassasiyetini korumaya devam ediyor. Bu yıl sonunda yapılması plânlanan seçimlere uluslararası çevreler gözlemci gönderirken, Türkiye'nin bigane kalmaması Açe yönetim ve elit çevrelerinin arzuları arasında. Elbette Açe derken, Eyalet'in Endonezya Cumhuriyeti siyasal yapılanmasında sahip olduğu "özel statüsü"ne de değinmekte fayda var. Bu bağlamda, Açe Eyalet yönetimi uluslararası arenada doğrudan ilişkiler kurma ve geliştirme imkânlarına sahip. Yani artık, Açe'yi "duygusal bağlamlar yerine" günün gerçekçi gelişmeleri çerçevesinde ele almanın zamanı çoktan geldi. Bununla beraber, bugüne kadar, Açe'nin Türk Hükümetleri nezdinde hak ettiği ilgiyi ne kadar gördüğü yayınlanacak raporlarla ortaya konmalıdır. Tsunaminin hemen ardından gözlemlerimiz ve tecrübelerimiz neticesinde Türkiye'nin Açe'de TİKA ile temsilinin önemine vurgu yapageldik. Türkiye'nin Güneydoğu açılımlarının konuşulduğu şu günlerde TİKA'nın Açe'de açacağı ofis tüm bölgeye bir giriş olanağı doğuracaktır. Uzmanlar, tüm bu hususlarda Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin acil girişimlerinin Türkiye'nin, doğusu ve batısı ile Endonezya'daki temsiliyetini artıracağına hiç kuşku olmadığı görüşündeler. Bununla beraber, bugüne kadar Türkiye'nin resmi bağlamlarda Açe ile ilişkilerini geliştirmemesinin temel nedenlerinden birini, Cakarta Merkezi hükümetinde ve bürokrasisinde halen varlığını sürdüren "ultra milliyetçi" çevrelerin Açe "allerjisi" oluşturuyor. Bu sorunun aşılmasında Türk Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin gerekli çabayı göstermeleri halinde dillere pelesenk olan tarihsel Açe ilişkilerinin –pek de söylendiği boyutta olmasa da- yeniden ancak farklı açılımlarla yeniden gündeme gelmesi mümkün. Bir diğer önemli neden ise, Açe'ye dair Türk makamlarının "özel bir politikası" olmaması teşkil ediyor. Kimi ülkeler vardır ki, sahip oldukları sosyo-ekonomik ve coğrafi çoğullukları itibarıyla farklı şekilde değerlendirilmeyi hak eder. Açe Eyaleti de Endonezya Cumhuriyeti içerisinde böylesi bir mekan. Daha bir hafta önce Kuala Lumpur'da gerçekleştirlien "Uluslararası Açe Kalkınma Konferansı" bunun en yeni somut göstergelerinden biri. Türkiyeli kaç akademisyen bu konferansa ilgi gösteriyor, kaç kurum bu türden gelişmeleri takip ediyor türünden sorular ilgililerce cevaplandırımayı bekliyor.  Avrupa Birliği'nin ofis açmaya değer gördüğü bir coğrafya olan Açe, Endonezya Cumhuriyeti içerisindeki önemli politikaların hayata geçirilmesindeki lokomotif rolü ile diğer Eyaletlere örnek gösterilirken, sağlanan barış ortamı ve akabindeki ekonomik kalkınma potansiyeli nedeniyle de uluslararası çevrelerin ilgiyle takip ettiği bir bölge.

Sayın Cumhurbaşkanı Gül'ün Açe'ye de yapacağı ifade edilen ziyaretinde, bir "IV. Murat" tavrı sergilemesi takdire şayan bir yaklaşım olacaktır. Bununla birlikte, bu ziyareti kimin organize ettiği de çok önemlidir. Bilindiği üzere, bu tür organizasyonlarda "kimi çıkar gruplarının kendini öne çıkarma arzusu" depreşmekte ve yetkililerin gelişmeleri ve olayları obektif olarak değerlendirmesine mani olmaktadır. Umarız Gül'ün siyasi danışmanları böylesi aymazlıklara pirim vermezler ve Açe ziyareti sırasında hak edilen görüşmeler ve toplantılar gerçekleştirilir. Sayın Gül'ün Vali İrvandi Yusuf, Parlamento Başkanı Hasbi Abdullah'ın yanı sıra, uzun yıllar hareketin içinde yer almış Malik Mahmud ve gelecek dönem vailik adaylığı söz konusu olan Dr. Zeyni Abdullah ile görüşmesinin Açe'de son altı yılda yaşanan gelişmelerin birinci elden aktarılmasında, bu gelişmelere anlam biçmede ve Açelilerin geleceklerini inşa etmede yapıcı bir etkisi olacaktır. Sayın Gül'ün Bu isimlerle yapılacak görüşmelerde yukarıda dile getirdiğimiz kimi çıkar gruplarının etkisi ve nüfuzu olmadan gerçekleştirilmesi çok önemlidir. Bu anlamda Cumhurbaşkanı Gül'ün bugüne kadar oluşturduğunu tahmin ettiğimiz bir Açe dosyasını yanında götürmesini temenni ediyoruz. Yoksa kendi haline terk edilmiş bir Türk mezarlığı ziyareti ile "duygulanımsal" bir etkileşimle sınırlı kalacak bir Açe ziyareti kimseye bir şey kazandırmayacaktır. Her ne kadar vakit darlığı söz konusu olsa da, Sayın Gül'ün Açe ziyaretinin, tıpkı 2007 yılında mentorü Sayın Korkut Özal'ın ziyareti gibi dolu dolu geçer.

Gül'ün ziyareti sırasında Endonezya makamlarınca ve medyasınca gündeme getirilecek bazı olası konulara da değinelim. Özellikle, Türkiye'deki Ergenekon Davası süreci kimi çevrelerce yakından izlendiğini söylemeliyiz. Bununla beraber, Türkiye'deki demokratikleşme sürecine rağmen, medya üyelerine ve son dönemde üniversite mensuplarına yönelik operasyonlar eleştiri konusu olmaya devam ediyor.

Endonezya boyutunda şu hususlar dikkat çekici. Sahip olduğu Müslüman nüfusu itibarıyla sadece İslam ülkeleri arasında değil, Batının da yakından takip ettiği ve "sınırları" içerisinde tutma stratejisi izlediği Endonezya Ortadoğu'daki gelişmelere bigane kalmıyor. Ancak tarihsel olarak merkez-çevre ilişkilerinde daima belirleyici konumunda olmuş bir Ortadoğu İslamı gerçeği karşısında Malay dünyasının bu önemli ülkesinin katkısının ne kadar dikkate alındığı sorgulanmaya değer. Örneğin, İslam Konferansı Örgütü (İKÖ) nezdindeki politika yapıcı unsurların Ortadoğu merkezli olması, petro-dolar ve siyasi karar mekanizması arasında belirleyici olduğu aşikâr. Bir anlamda, ne kadar maddi katkı, o kadar politika söz sahibi olma formülü hayata geçirilmeye devam ediyor. Oysa, uzmanlar yetişmiş kadroları ile Endonezya'nın İKÖ gibi İslami kuruluşlar içerisinde çok daha aktif rol oynaması potansiyeline sahip olduğunu zaman zaman gündeme getiriyorlar.

Cumhurbaşkanı Gül'ün Endonezya'nın saygın üniversitelerinden University of Indonesia'ya da Ortadoğu'daki gelişmeler bağlamında yapacağı konuşma Türkiye'nin bölgeye dair politikalarını aktarması ve Endonezya basını ve kamuoyunun birinci elden bilgilendirilmesi anlamında önemli. Son birkaç aydır Kuzey Afrika ve Ortadoğu'yu saran, bir anlamda kimi küresel politika yapıcılarınca Büyük Ortadoğu olarak adlandırılan coğrafyadaki gelişmeler, 1998 yılı Mayıs ayında Suharto rejiminin devrilmesine yol açan sosyal ayaklanmaları hatırlatması nedeniyle, Endonezyalıların sosyal hafızasının bir kez daha canlanmasına neden oldu. Sayın Cumhurbaşkanı'nın ziyaretinin her açıdan ilginç olacağına kuşku yok.http://www.dunyabulteni.net/index.php?aType=haber&ArticleID=154093&q=mehmet+%C3%B6zay

Gül’ün Endonezya Ziyaretinin Hatırlattıkları!

Mehmet Özay

8 Nisan 2011

Gül’ün Endonezya Ziyaretinin Hatırlattıkları!

Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Endonezya ziyareti tahmin edilebileceği gibi olumlu izlenimler, beklentiler ve geleceğe dönük ümitlerle dolu geçti. Bu tür gezilerin mahiyeti itibarıyla popülarize edilmesi, geniş kesimlerin dikkatini üzerine çekecek haberleri manşetlere taşıması genel bir medya “adeti”dir. Daha Gül’ün ziyareti başlamadan önce Endonezyalı aynı zamanda, ressamlığı da olan bir siyasetçinin Gül’ün resmini yapması hoş bir seda olarak kimi çevrelerde yankı buldu. Ardından, Gül bir jest yaparak, bu tablonun gelirini bir oluşumun Açe’deki  kurumuna bağışlayacağını duyurdu. Gerçi bağış yapılan kurumun “maddi kaynaklar” konusunda eline su dökecek bir yapılanma olmasa da, Gül’ün jesti büyük bir sevinçle karşılanmıştı. Bu jest, Türk basınında da yer bulan Orta Açe’deki yoğun yağışlar neticesinde oluşan selde büyük maddi kayba maruz kalan Açelilere yardım olarak da gidebilirdi.

Bu önemli ziyaretin Türk medyasındaki yansıması elbette eğilimlere bağlı olarak bölük pörçük olduğu gözlerden kaçmadı. Kimisi Gül’ün resmini, kimisi de kendi kurumunu öne çıkarıyordu. Kimileri de küskünlüğünü dile getiriyordu.

Gül’ün adet olduğu üzere yanında götürdüğü gazetecilerle Cakarta’da yaptığı toplantıya davet edilmeyen bir gazeteci köşesinde ver yansın etmiş. “Bir daha da gitmem” diyor. Bu tür brifingler elbette ki önemli. Dikkatle izlenmesi gerekir. Ancak konuya bir başka vecheden bakarsak farklı bir şekilde de algılayabiliriz meseleyi. Ne gibi meselâ? Cakarta’dasınız. Üçyüz elli yıl boyunca Hollanda sömürgesi olmuş bir belde. Öte yandan Cava Adası’nın ortasındasınız. Binlerce yıllık birikimsel kültürün en nadide örneklerine sahip bir belde. Keşfedeceğiniz pek çok şey olduğunu göreceksiniz. Hatta, biraz cesaretle Cakarta’nın arka mahallelerine doğru bir seyir yaptığınızda ummadığınız insanlık halleriyle karşılacaksınız. Ya da tarihi Cava Kültürü’nün beşiği Cogcakarta’ya uzanabilir, trenle Cakarta’nın banliyösü kabul edilen Bogor’un enfes doğasını teneffüs edip Budist terapilerine katılabilirsiniz. Ya da 1955 yılında Dünya Bağlantısızlar toplantısına evsahipliği yapmış üniversite şehri Bandung’a kaçıp, “bağlantısızlığın ruhuna” dokunabilirsiniz. Biraz daha vaktiniz varsa, Doğu Cava’ya uzanır, geleneksel İslami yaşamın ve öğretiminin hakim olduğu pesantrenlerde Cavalı çocuklarla ve hocalarıyla dostluk kurabilir; yüzyılların sanatı batiğin yerli yüzleri ile tanışabilirsiniz. Hem bireysel tecrübeleriniz hem okuyucularınızı zenginleştirmeniz adına bunları paylaşmanız çok daha kıymetli olacaktır. Bunların hiçbirin olmadığını söyleyebilir miyiz? Gazetecilik biraz da özgürlük işidir. Bağımlılık değil! Yok bana ne yerli kültürden deyip otelden Türk Büyükelçiliği’ne, oradan Türk restoranına gideceğim yani alanımı ‘Türk’ sıfatını kuşanmış kurumlarla sınırlandıracağım derseniz, bu da bir yol. Eyvallah!

İş dünyası temsilcilerinden de farklı bir açılım geldi. Bu temsilciler, Avrupa’da yaşanan krizlerdeki görece kayıplarını telafi edecek yeni “piyasa” arayışlarına çare olarak 230 milyonluk Endonezya pazarının cazibesini gündeme getirdi. Tabii burada bazı detayların atlandığına kuşku yok. Avrupa tükeciti piyasaları ile Endonezya tüketici piyasalarının farkı göz ardı edilmemeli. Endonezya, makro ekonomik bağlamda önemli gelişme kaydederken, bunun sokaktaki vatandaşın alım gücünü ne kadar artırdığı ülkede önemli tartışma konularının başında geliyor. Öte yandan, tarımsal üretim ağının yoğun olduğu böylesi bir toplumda tüketim modellerinin Avrupa’dakinden farklı olacağına kuşku yok. Dolayısıyla Türk iş çevreleri “bir yerden al, ötekine sat” mantığıyla Endonezya’ya yaklaşmaları kısa vadede “iş görse” de orta ve uzun vadede açmazları olacaktır. Endonezya’nın neye ihtiyacı var diye bakıldığında, dış yatırım başta geliyor. Sayın MÜSİAD Başkanı Ömer Vardan’ın belirttiği gibi bu binlerce adanın en azından bazı bölgelerinde yatırıma teşebbüs edecek girişimlerin varlığı önem kazanıyor. Öte yandan, İslam Barış Gücü gibi “premature” bir düşünce de görüşler arasında yer bulan bir diğer konu. Gül ve Yudhoyono da yaptıkları açıklamalar ile her iki ülke işadamlarını karşılıklı yatırımlara teşvik ettiler. Ancak bunun sahada nasıl gerçekleştirileceği ve öncelikler işadamlarının ve bağlı bulundukları “grupların” meseleye bakışlarıyla doğru orantılı. Yatırım tecrübe isteyen, zahmetli, meşakkatli, uzun vadeli bir süreç. Endonezya gibi geniş bir coğrafyayı kaplayan ülkede her bölgenin kendine has koşulları, bürokrasisi, geleneğini göz önüne almadan ne yatırım ne de ticaret yapabilmek mümkün. Başkent Cakarta’nın “puslu” atmosferinden çıkıp, sahada birebir üretim alanlarında kayda değer görüşmeler yapmak, girişimlerde bulunmak çok daha makul ve mantıklı olacaktır. Kulağı delik bir dostum Cakarta bürokrasisini aşamamış Avrupalı yatırımcılardan bahsetmişti geçenlerde... Gözlemciler Türk işadamlarının çoğunluğunun bugünü düşündüğü geleceğe dair uzun erimli yatırımlara pek de yanaşmadıklarını dile getiriyorlar. Bir diğer husus, yıllar önce, İslam Ortak Pazarı’nı gündeme getiren Rahmetli Erbakan’ın yaklaşımlarını es geçenler bugün bu mevzuları yeniden ısıtıp ısıtıp öne sürüyorlar. Bugün konuşulan ise daha İslam Ortak Pazarı kurulmadan, İslam Barış Gücü konusunun gündeme atılmış olması.

Bu ziyaretin temel amacı Türkiye’nin Güneydoğu Asya açılımında ses getirecek bir girişimlere ön ayak olmaktı. Sayın Cumhurbaşkanı’nın “Türkiye 600 milyon nüfusa hitap eden ASEAN ile işbirliğini geliştirmek istemektedir” ifadesi bunun en açık göstergesidir. Dünyanın çeşitli coğrafyalarındaki ekonomik ve kalkınma işbirliği amaçlı oluşumları arasında gerek hammadde, ucuz iş gücü gerekse sahip olduğu nüfus potansiyeli ile önemli bir ekonomik hareketliliğe sahip ASEAN’la Türkiye’nin “arasını bulma” konusunda Endonezya’nın liderliğini pekiştirici girişimlerde bulunmaktı. ASEAN’ın daha başlangıcından itibaren ABD’nin engellemelerine rağmen bugünkü düzeyine ulaşması, ardından Çin ve Hindistan’ın bu birlik ile yollarını “kesiştirme” çabaları Türkiye’nin Güneydoğu ve Doğu Asya bağlantılarında ASEAN’ın olmazsa olmaz bir olanak olduğunu ve bu politikanın son derece hassas düzeylerde planlanarak hayata geçirilmesine zorunlu kılıyor. Sayın Cumhurbaşkanı’nın iki ülke arasında Serbest Ticaret Anlaşması yönündeki temennisi takdire şayan. Bunun alt yapısı çoktan hazır. Ancak Türk makamlarının Endonezya gerçeklerine vukufiyet noksanlığı diyelim, bu gerçeklere ulaşmanın önündeki en önemli engel. Endonezya hükümeti tarafından 2000 yılında serbest bölge ilân edilmiş, bugünlerde alt yapı çalışmaları sürdürülen Weh Adası Sabang Limanı, Türkiye’nin bırakın Endonezya Güneydoğu Asya’ya giriş kapısı olmaya yegâne aday bir bölge. Malaka Boğazı’nın Batı girişindeki bu serbest bölge, bir yandan Malezya’nın Penang limanına ulaşımı, öte yandan, Batam ve Singapur gibi Güney Çin’e açılan diğer serbest bölgelerle teması ile dikkat çekiyor. Açe Eyaleti’nin hammadde zenginliği, çeşitli yatırım olanakları için elverişli imkânlar sunduğunu bir kez daha yineleyelim. Dr. Mahathir Muhammed’in dediği ve iktidarı döneminde uygulamaya koyduğu gibi, uluslararası arenada var olabilmek için, bilinmeyen coğrafyalarda yatırım yapmak suretiyle gelecekte bölge piyasalarına hakim olabilmek mümkün.

Cumhurbaşkanı Gül’ün iki ülke arasında “ortak noktaların” olduğu yönündeki vurgusu haksız değildi. Bu ortak noktaları vurgularken, “Kökleri yüzyıllar öncesine uzanan Türkiye Endonezya dostluğunun... “ diye başlayan cümleler güçlü bazı stratejik dengelemeler yapıldığı izlenimi veriyordu. Örneğin, 16. yüzyıla atıf yapılırken, kasıt elbette bugünkü Endonezya Cumhuriyeti değil. Kaldı ki, Endonezya adı 19. yüzyıl ikinci yarısında bir Alman sosyal bilimcisi tarafından icad edilmiş bir isimdi. Sayısı onyedi bini bulan adalar topluluğu Endonezya, Ortaçağlar’da birbirinden bağımsız krallıklar ve sultanlıkların egemenlik sürdüğü bambaşka bir dünyaydı. Elbette Gül, 16. yüzyıl derken, Osmanlı Devleti ile Açe Darüsselam Sultanlığı ilişkilerine referansda bulunuyordu. Gerçi daha erken dönemde Türk unsurlarının Malay Takımadaları’ndaki varlığına da referans yapabilirdi. Ancak, geziye eşlik eden akademisyenler Sayın Cumhurbaşkanı’na böyle bir bilgi sunmamış olmalılar ki, o da sınırı 16. yüzyılda tuttu. Başka ortak noktalar nedir diye sorarsak, modern döneme gelmemiz gerekirdi. Yani modern Türkiye Cumhuriyeti ile Endonezya Cumhuriyeti kurucu babaları ve ilkelerinin benzerliğine. Yani modern Türk milliyetçiliğinin Endonezya milliyetçiliği ile buluşma noktası... Bu son derece önemli bir benzerlikti ve 1908 yılında Hollanda’daki Cavalı öğrenciler marifetiyle başlatılan Endonezya Milliyetçi Hareketi’nin 1920’li ve 30’lu yıllardaki hızlı savunucusu Sukarno ile tabiri caizse ayyuka çıkmıştı. Sukarno, daha Hollanda sömürge ve emperyalizminin devam ettiği yıllarda Milliyetçi Partiyi kurmasının akabinde, ülkenin “Asya Asyalılarındır” ilkesinden hareketle tüm Güneydoğu Asya’yı askeri egemenliği altına alan Japonlar, Endonezya Bağımsızlığı’nı öngörmüşler ve bu bağlamda Sukarno ve Hatta’ya girişimlerini başlatma yönünde destek olmuşlardı. Ancak Sukarno hangi ilkeler etrafında yeni devleti inşa edecekti? İşte sorun tam da buydu. Bu sorun, Mustafa Kemal Atatürk’ün laik cumhuriyetinin ilkelerinden yoğun bir şekilde esinlenilerek çözüme kavuşturuldu. Bu başlangıca rağmen, iki ülke arasındaki ilişkiler, 1955 yılındaki Bandung Bağlantısızlar Konferansı’nda Türkiye’nin “Batı’nın temsilcisi” sıfatıyla yaftalanmasıyla tecrübe ettiği “olumsuzluk”, Endonezya ile Türkiye ilişkilerinde durulmaya neden olduğuna kuşku yok. İşte böylesi tarihi süreçte ortaya çıkan benzerlikler... Devamında  ne kadar işlerlik kazandırıldığı şüpheli bir D-8 ile Batılı gelişmiş devletlerin kalkınma yarışında diğer ülkelere göre bir adım öne çıkanları “bünyesine katma” projesinin bir ürünü olan G-20’deki beraberlik. Ancak bu henüz çok yeni ve ne olacağı meçhul bir beraberlik...

Ortak noktaların bir diğeri iki ülkenin İKÖ içerisindeki varlıkları. Türkiye’nin 2002 yılından bu yana İKÖ’ye “müdahalesi” bilinegeliyor. Akademisyenlikten, bir anlamda “kurtlar dansının” sürdüğü İKÖ gibi siyasi bir kuruma atanan Eklemeddin İhsanoğlu’nun yönetiminde, gene ancak bir akademisyenden çıkacak fikirlerle “reform ve rönesans” çabaları kurumun dönüşüm sürecine işaret ediyor. Ancak “evdeki hesabın çarşıya uymaması” şeklinde naif bir şekilde ifade edecek olursak, bugünlerde beşinci yılını dolduran reform ve rönesans çabalarının –en azından- iki önemli “gediği” olduğunu belirtelim. Birincisi Kuzey Afrika ve Ortadoğu’daki Müslüman halkların çoğunlukta olduğu ülkelerde yaşananlara İKÖ’nün –bunun yanı sıra Arab Birliği’ni de sayabiliriz- ne denli yapıcı politikalar üreterek yaklaştığıdır. Özellikle NATO’nun siyasi ve askeri girişimleri, İslam dünyasını temsile sahip olduğu belirtilen İKÖ’nün varlığını gölgede bıraktığı uzmanların ortak görüşleri arasında yer alıyor. Bir yandan da şu soruyu sormakta fayda var. Reform ve rönesans başlatan İKÖ yönetimi Kuzey Afrika ve Ortadoğu’daki reform çabalarına ayak uyduramadığı da yapılan yorumlar arasında. Yani bir yanda tipik modernleştirmeci teoriler de olduğu gibi tepeden inmeci yöntem, öte yandan, hakiki “grassroot” hareketleri. Ne diyelim bari, İhsanoğlu’nun çabalarını akademisyenlerle sokaktaki adamın bir türlü örtüşmeyen yüzüne bir örnek kabul edelim. İKÖ yönetiminin Endonezya ile ilişkilerinin “limoni” olduğunu herkes biliyor. Bu bağlamda küçük bir istatistiki bilgi verilmesi yeterli. Kimi yetkililerin ifadesiyle, Endonezya’nın İKÖ nezdindeki çalışanı bir elin parmaklarını bulmayacak düzeyde. Bu demektir ki, Endonezya İKÖ politikalarının şekillendirilmesinde, yapılandırılmasında pek de rol oynamıyor. Bir yerde ifade etmiştik, parayı verenin düdüğü çaldığı misali, ne kadar çok petro-dolar katkısı, siyasi karar mekanizmasında o kadar temsiliyet hakkı. İKÖ yetkilileri Endonezya’nın yıllık aidatını toplayabiliyorlar mı? Ya da Endonezya yıllık aidatlarını vermemeyi mi tercih ediyor ve de niçin? Buna karşılık Endonezya batılı ülkeler nezdinde, yeri ve zamanı geldiğinde, kendini sürekli öne çıkardığı unsurların başında, belki de kendince halkı Müslüman olan ülkelerde “başa” oynamayı hedefleyen bir yaklaşımla sürekli ülkesedi Müslüman nüfusun çoğunluğuna ve de ülkenin “moderate Islam” olgusuna atıfta bulunuyor. Türkiye ile Endonezya arasındaki İKÖ benzerliği, Türkiye’nin söz konusu kurumun Genel Sekreterliği nezdindeki girişimiyle Endonezya’nın kurum içerisindeki varlığının bir an önce pekiştirilmesi yönünde olmalıdır. Susilo Bambang Yudhoyono’nun bu konuda Sayın Cumhurbaşkanımıza kafi açıklamalar yaptığına eminiz. Bu benzerliğin Cakarta’da doğurduğu söylem ise İslam Barış Gücü tesisi oldu. Eni konu askeri bir oluşum olan Barış Gücü, İslam ülkeleri arasında tesisinin neler getirip neler götüreceği iyi hesaplanmalıdır. Bugün daha yardım kuruluşları nezdinde birliği sağlamada zorlanan, acil yardım konusunda oldukça eksikleri olan bir kurumun içinden çıkacak Barış Gücü katkıdan ziyade zararlara neden olabilir. Böylesi bir yapılanmanın zikredilmesi bile İslam dünyası içerisinde “merkez-çevre” arasındaki ilişkilerde “merkez odaklı” yaklaşımların varlığını bütün ağırlığıyla sürdürdüğünü ortaya koyuyor. İslam Barış Gücü gibi Ortadoğu’daki gelişmeler ekseninde ortaya atılan bir oluşum yerine, Gül ve Yudhoyono’nun çok daha somut ve çok daha uzun erimli problemler olarak ortada duran Güneydoğu Asya’nın çeşitli ülkelerinde azınlık konumunda sosyal ve siyasal haklardan mahrum yaşayan ve kimi ülkelerde de insanlık dışı muamelelere açıkça maruz kalan Müslüman azınlıkların haklarının korunması, çatışma bölgelerinde acil çözüme ulaşılması, bölgede süreklilik arz eden doğal afetler konusunda ortak girişimlere başlanılması gibi konularda inisiyatif almaları çok daha anlamlı ve verimli olurdu.

Sayın Gül’ün açıklamaları arasındaki hassas cümlelerden biri de, Endonezya’nın “Tıpkı Türkiye gibi sorunların içerde olduğu kadar dışarıda da barışçıl yöntemlerle, uzlaşı ve diyalog temelinde çözümünü savunmaktadır" oldu. Bu cümle Türkiye’deki malum soruna atıfta bulunurken, Endonezya bağlamında Papua gibi barışın biraz göz kırptığı bölgelerin yanı sıra, özellikle Açe’de tesis edilen barışın devamına vurgu yaptığına kuşku yok. Açe Barışı demişken, görüşlerimizi bir kez daha sıralayalım. Açe’de barış sürekliliği uluslararası çevrelerin siyasi katılımcılığının yanı sıra, ekonomik kalkınmaya destek vermeleri ile gerçekleştirilebilir. Avrupa Birliği’nin Açe’de faaliyette olan ofisi bunun en açık kanıtıdır. Sayın Gül’ün ziyareti öncesinde ve sırasında Açe’ye yapacağı duyurulan gezi bu anlamda Açe’de pozitif bir atmosferin oluşmasına neden olmuştu. (Bkz.: http://www.today.co.id/read/2011/04/03/22096/dipo_alam_antara_tugas_negara_dan_melukis; http://www.thejakartaglobe.com/opinion/natural-partners/433787). Ancak herhangi bir açıklama yapılmadan söz konusu gezinin iptali Açe’deki olumlu hava hayal kırıklığına dönüştü. Türk iş çevrelerinin Endonezya’daki varlığı ülkenin batısındaki Açe’den başlayacak girişimlerle model olma vasfı taşıyacaktır. Gül’le doğacağına kuşku olmayan bu süreç maalesef başlatılamamıştır. Sürekli ifade ediyoruz, Türkiye’nin bir Açe politikası olmalıdır. Açe Eyaleti, Endonezya Cumhuriyeti içerisinde özerk yönetime sahip bir bölgedir. Ancak bugüne kadar Türk makamlarından hak ettiği ilgiyi gördüğü söylenemez. 1980’li yılların ikinci yarısında Açe’yi ziyaret etme cesaretini göstermiş Büyükelçi Murat İnegöllüoğlu gibi yetkililerin vizyonuna ihtiyaç vardır. İnegöllüoğlu, ziyaret etmekle kalmamış, gözlemlerini ve araştırmalarını katıldığı konferansta tebliğ olarak sunduğu gibi bir eser de kaleme almıştır. Umarız, Türkiye’nin Cakarta Büyükelçiliği’ne geçen yıl atanan Sayın Murat Adalı bu sürecin devam ettiricisi olur.

Rukiye Hanım’a Dair Bir Kritik

Mehmet Özay       

23 Ocak 2012

Bir süre önce Rukiye Hanım konusuna değinmiş ve Ekrem Saltık Bey’in o günlerde çıkacağını beklediğimiz yazısını sizlere tavsiye etmiştik. Ancak tahmin edilebilecek teknik gerekçelerden ötürü Ekrem Bey’in Rukiye Hanım’ı konu alan yazısı Yedi Kıta Dergisi’nin bu ayki (2012-Ocak) sayısında nihayet okuyucuyla buluştu. 

Rukiye Hanım

Rukiye Hanım, olarak bilinen bayan kimi değil, epeyce eksik yönleriyle gündeme getiriliyor. Gerek Ekrem Bey, gerekse ben içinde bulunduğumuz farklı bağlamlar içerisinde Rukiye Hanım konusunu bir süredir ele alıyoruz. Rukiye Hanım’ın önemi nereden kaynaklanıyor? Elbette ki, II. Abdülhamit dönemine tekabül etmesi ve bizzat Padişah’ın işin içinde olması nedeniyle dikkat çekiyor. Ancak gelin görün ki, iş bu kadarla sınırlı değil. Ya da şöyle diyelim, konu II. Abdülhamit denilip, “mutlaklık” sınırlarına çekilmesine “tarihin namusu” olarak adlandırdığım olgu hiç de müsaade etmeyecektir. O zaman, sınırlar nerede başlar nerede biter, “duygusal benlikle” başlayıp “Türklük veya Osmanlılılık mirasından hareketle “üstünlük kompleksinin” bir kenara bırakılması ve olay ve olguların tarihin bize sunduğu veriler ışığında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaya devam ediyoruz ve edeceğiz. Bu Açe için olduğu kadar, Cohor Sultanlığı ve bugüne devredilen miras bağlamında Malezya, ‘Batavya-Cakarta’ ekseni, Singapur  Adası ve öte yanda Patani’ye değin uzanan ilişkiler ağında bu istikrarlı yaklaşımın sergilenmesini öncelliyoruz. Dönelim Rukiye Hanım meselesine…

Bu yazıda konuyu özellikle Ekrem Bey’in makalesine kimi atıflarla birlikte, farklı bağlamlara da değineceğim. Öncelikle Ekrem Bey’in metni heyecan verici ve Türk medyasının çeşitli “katmanlarında” bugüne kadar yazılan Rukiye Hanım metinlerine eleştirel yaklaşması nedeniyle dikkate alınmayı hak ediyor. Konuyu gündeme getirmesi ve de alternatif söylem içermesi nedeniyle önemli olduğu aşikâr. Tarihi yozlaştırmaya çalışanlara verilmiş bir cevap telâkki ediyoruz. Bununla birlikte, ulaşılan kaynaklar noktasında Malezya ve Singapur’da yayınlanmış eserlere nüfuzdaki sıkıntılar nedeniyle bazı hususlara dikkat çekilmesi gerekiyor. İşte biz de bunu yapacağız.

Evvel emirde şu söylenmelidir ki, Rukiye Hanım’dan bahsedenler niçin Hatice Hanım’dan bahsetmiyor? Rukiye Hanım, diyelim ki bir ‘Çerkez Güzeli’ de, Sultan Ebubekir niçin bu güzel hanımla evlenmiyor? Aksine onu, küçük kardeşi Ungku Abdülmecid’le baş göz ettirirken, kendisi de, Rukiye Hanım’ın kızkardeşi olduğu ifade edilen Hatice Hanım’la evleniyor? Bu önemli bir husus. “The Legacy of Honour” isimli eserin yazarı Zainah Anwar kendisiyle yaptığım söyleşide -ki, bu size verilmiş bir sözdü ve bu söyleşiyi bir süre sonra sizinle paylaşacağım- ifade ve daha doğrusu teyit ettiği üzere Rukiye Hanım’ın hiçbir şekilde “sultanah” ya da “prenses” unvanını taşımadı, aksine kendisine kimi önde gelen kişilere verilen “Datin” unvanına sahipti.

“Rukiye Hanım kimdir?” sorusuna kesin bir cevap verilebilmiş midir? ‘Yeni Osmanlıcılar’ pardon Yeni Açık tribününden “söyle söyle” naraları geliyor. Biraz daha bekleyim nedir bu sorunun cevabı… Bu işi “didikleyen” bizzat Hüseyin bin Onn bin Cafer’dir. Yani Rukiye’nin torunu ve 1976-1981 yıllarını kapsayan başbakanlığı döneminde bizzat ‘ninesinin’ kökeni araştırma emrini veren, ancak iş stratejik bir yere gelince “durdurun, tamam” diyen ve meselenin üzerini örten Hüseyin Onn’dur.

Ungku Abdülaziz konusu da gündeme getirilen bir diğer popüler husus. Ona da değinelim… Rukiye Hanım’ın oğlu değil, aksine, iki oğlundan biri, yani Abdülhamid’in Londra’da bir Ermeni bayanla evliliğinden dünyaya gelen ve kardeşinin adını verdiği Abdülaziz’dir. Buradaki karışıklık, isim benzerliğinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla, Rukiye Hanım yerine bir Ermeni Bayan’ın oğlundan bahsediyoruz. Rukiye Hanım’ın da torunundan… (Zainah Anwar’la yapılan mülâkattan ve Zainah Anwar, Legacy of Honour, Yayasan Mohamed Noah, Kuala Lumpur, 2011, s. 63).

Cariye meselesi -en azından Güneydoğu Asya bağlamında- şöyle ele almak mümkün mü? Öyle anlaşılıyor ki, cariye verme uygulaması Osmanlı devleti’nde gelenek halini almıştı. Aslında bu tüm köklü devletlerde -sultanlık veya krallık- uygulanagelen kadim bir gelenek olduğuna kuşku yok. Ancak her nasılsa, Güneydoğu Asya İslam’ının kurucu aktörü konumundaki Açe Sultanlığı’ndan Osmanlı’ya defaatle yapılan ziyaretler, talepler vb. girişimlere rağmen, -bugüne kadarki bulgular ışığında- herhangi bir Açe elçisine Açe’ye götürülmek veya Açe’deki Sultan’a sunulmak üzere cariye verildiğine rastlamıyoruz. Örneğin, bırakın erken dönem yani 16. yüzyıl ve 17. yüzyıl başlarını, giderek hararetlenen bir dönemde yani, 1850 ve 1871-2 yıllarında hiçbir Açe elçisi Constantinople’de bu şekilde bir ‘itibara’ maruz kalmamıştır.

Dato  Cafer bin Muhammed

Kimi detaylara da değinmekte fayda var. Rukiye Hanım’ın Malay dünyasındaki kaynaklara göre toplam 11 çocuğu olmuştur. Ungku’dan iki çocuk, Seyyid’den bir çocuk, Dato Cafer’den 8 çocuk… Rukiye Hanım’ın mezarı, Cohor’da değil, Singapur’da, sömürge döneminde Sultanlık merkezi olan, ancak bugün dahi hukuken Malezya toprağı kabul edilen Telok Belangah’dadır. Onn ailesinin dördüncü neslinden olan Hişamuddin Onn şu an İçişleri Bakanı görevini yürütüyor.

‘Türk tipi’ siyasetçi kavramının, “young Turks” kavramının bir uzantısı olduğuna kuşku yok. Bunu özellikle batılı akademisyenler İslam coğrafyasındaki alternatif siyasi hareketler bir başka deyişle “reformist” akımlar için kullanmayı içselleştirmişlerdir. Yani doğrudan bir “aile” bağına gerek yok bunun için.

Peki, “cariye”ler üzerinden bir Pan-İslamizm çıkartabilir miyiz? Şüphesiz ki, tek yönlü bir okuma yanıltıcı olacaktır. 19. yüzyıl sonlarını ve o dönemdeki İngiliz hakimiyetindeki Singapur ile Cohor ilişkilerini iyi anlamak lazım… Bölgenin iki gücü arasındaki ilişki sıkıntılı mıdır? Siyasi bir bunalım mı söz konusudur? İngilizler Cohor Sarayı’na asker mi yığmıştır? Sultan Ebubekir, İngiliz baskısından çaresizlik içinde kıvranmakta mıdır? Gibi pek çok soru yöneltilebilir. Cevaplarını bir çırpıda vermeyeceğim elbette.

Şöyle bir bakalım… Pan-İslamizm konusu, dönemin çalkantıları içerisinde her yana çekilebilecek politik yaklaşımlardan azade değildir. Örneğin, Cohor Sultanlığı’nın 1819 yılında Singapur’un kuruluş hikâyesinden başlayarak -ki o dönemde Cohor Sultanlığı yoktur Riau-Lingga vardır, yani Malaka Boğazı’nın karşı yakasında bugünkü Riau’da. Cohor’un sultanlık makamındaki aile, Malaka Sultanlığı’ndan o güne uzanan bir gelenekten gelmiyor. Suyun kuruduğu bir zamanda tahtta çıkarılan bir aileden bahsediyoruz. Bir diğer husus, İngiliz sömürgeciliğinin alabildiğine ilerlediği ve Pangkor Anlaşması (1874) ile emperyalizme evrilmeye yüz tuttuğu dönemde Cohor, Singapur’un hemen yanı başında olmasına rağmen, diğer Malay Sultanlıklarından çok geç dönemde sömürge yönetim idaresine girmesinin nedenleri arasında İngilizlere husumetten ziyade, İngilizlerle aranın “çok iyi olmasından” kaynaklanıyordu. Yani, İngilizler Singapur’da İngiliz okullarında öğrenim gören, Singapur modernleşmesine dünden razı bir Saray eşrafı ile karşı karşıyadır. Zaten pek de netameli olan yönetim işlerinde bir de yanı başındaki Johor ile başını ağrıtmanın faydası olmayacağı pratik ve pragmatik düşüncesinden hareket ettiği kanaatindeyim. Cohor Saray çevresinin İngiliz hayranlığı, Sultan Ebubekir’in İngiltere ziyaretlerinden mütevellit aşikâr bir durum arz eder. Bu minvalde, dönemin sultanı Ebubekir’in Pan-İslamizm gibi son derece rijit ve İngilizlerin asla ve kat’a tahammül göstermeyecekleri bir siyasi akıma tevessül eylemesi mümkün değildir. Siyasi alan bir yana, ticaretinin tamamı Singapur üzerinden gerçekleşen ve gelirleri tamamıyla İngilizlerin kontrolü ve güdümünde olan bir Cohor, Osmanlı ile siyasi ve dini ilişkiler geliştirme yönünde adım atacak bir yapıya sahip midir? sorusunu yöneltiyoruz.

Pan-İslamizm’den konuşacaksak, başka hususlara dikkat çekmek lazım… Yani, Pan-İslamizmi güdümleyen unsurlar yerli Malay unsurların dışında geliştiğini ifade etmeliyiz. Örneğin, Singapur’daki ve Penang’daki penarakandenilen Hintli Müslümanlar ile ‘seyit’ unvanlı Arap ailelerin başını çektiği gruplar. Bu iki öncü grubun yayın faaliyetini İngilizlerin doğrudan hakimiyetindeki iki adada yapmaları, buna mukabil gerek maddi gerekse manevi desteğin çok daha fazla olacağı düşünelebilecek örneğin Cohor’da hayata geçirilememiş olması manidar değil midir? Yani, Cohor saray ve çevresi böylesi bir gelişmeye sıcak bakmadığını anlamak için, bir dönem sonraki yani Ebubekir’in oğlu İbrahim’in tahta çıktığı dönemi irdelemek gerekir. Dato Onn bin Cafer’in İbrahim’den neler çektiğine vakıfız. İngilizler ve Sultan bir yana, Malay halkı bir yana diyebilen siyasi ve entellektüel bir deha olan Dato Onn bin Cafer iki kez saraydan dışlanmış ve hicret etmek zorunda kalmıştır.

Osmanlı-Atatürk minvalindeki yayınlara gelince… Çok ilginçtir bu yayınlar da hiç de sanıldığı gibi, meşhur Cohor Sultanlığı hakimiyet bölgesinde gerçekleşmemiştir. Aksine, daha geleneksel ve İngiliz nüfuzunun görece az olduğu bugünkü Kelantan Eyaleti başkenti Kota Bharu’da yayınlanmıştır. Ancak Kelantan’ı tek başına düşünmek de hata olur. Tarihsel olarak Patani ile yakın bağı bulunan Kelantan eyaletindeki yayın faaliyetlerinin salt Malaya topraklarındaki Malay inisiyatifinden ibaret olamayacağı, -Kutsal Topraklar’da ilk Malay dini eserlerin yayınlanmasına ön ayak olan ve II. Abdülhamit’le görüştüğü ileri sürülen Şeyh Ahmed Patani örneğinde olduğu gibi- Patani’deki entellektüel birikimin uzantılarının bu yayın faaliyetlerinde rol almış olduğu mantıksal bir çıkarım olacaktır. Söz konusu bu bölge (Patani-Kelantan), geçmişte olduğu gibi -ki bu hususun Türkiye’de yeterince bilindiğini sanmıyorum- bugün de İslami hassasiyetleri ile öne çıkan kendine özgü niteliklere sahip bir coğrafyadır.

Osmanlı hakimiyet sahasını ele almak gerekir ise, bunun Rukiye ve Hatice Hanımlar üzerinden değil, Osmanlı’nın atadığı elçiler Al-Sagoff, Ataullah Efendi, Şeyh Ahmet Patani, ‘Ertuğrul’un ziyareti bağlamında düşünmekte fayda var. Rukiye Hanım’la ilgili söyleceklerimiz elbette ki bitmedi. Heyecanla bekleyelim... 

http://www.dunyabulteni.net/index.php?aType=haber&ArticleID=193833&q=Rukiye+Han%C4%B1m

Açe İslamı’nı Anlama Çabası – II

Mehmet Özay  
3 Mart 2012

Açe İslamı ile ilgili değerlendirmelerin bugüne kadar sınırlı yaklaşımlara terk edildiğini gözlemliyoruz. Bu, sıradan insanların yüzeysel gözlemleri kadar, akademi çevrelerinin konuya yaklaşımında da ortaya çıkan bir zaafiyet. Elbette burada sıradan gözlemciler ile akademisyenlerin yaklaşımlarını aynı kefeye koymadığımızı da belirtelim. Açe İslamı değişik evreler içerisinde değerlendirmeyi hak ediyor. İlk yazımızda Açe İslam anlayışına dair bir girizgâh da bulunmuştuk.

Bu yazıda ise yukarıda ifade ettiğim üzere, değişik evrelerden belki de en önemlisi olarak ortaya çıkan ve bölge İslamı’nın bölgesel ve süreçte küresel rol alma yönelimini sergileyeceği Portekiz sömürgeciliğine karşı verdiği mücadelenin ruhunu oluşturması üzerinde duracağım. Hollanda sömürgeciliği, henüz çeşitli biçimlerde tazeliğini korurken, tastamam beşyüz yıl öncesine uzanarak Portekiz’e değinmenin meramı nedir diyenlerin çoğunlukta olduğunu düşünebiliriz. Bu meramı soranların halidir ki, Açe İslamı’nı yerli yerine oturtmada nükseden arızayı izale edebilir miyiz kaygısıdır bu yazılara girişmemizin nedeni.

Şöyle bir geriye yaslanıp bir düşünelim. Bize bir dönelim kısaca... İsmet Özel, Portekiz sömürgeciliğinin nedenini “Osmanlı’yı arkadan kuşatmak” olarak yorumlamıştı hafızam beni yanıltmıyorsa. Katolik Portekizlilerin bu girişimlerinde fevkalâde başarılı olduklarını söylemeli miyiz? Bırakalım herkes kendi bulsun sonucunu. Ancak Özel’in demek istediği önemli birkaç önemli husus var kanımca. Nedir onlar? Birincisi, Katolik dünyasının yılmaz savaşçısı rolünü oynayan Portekizliler, dünyanın yarısı üzerinde hakimiyet sergileme onayını aldığı Papa’ya sadakatini sergilemek için bilinmeyen sulara yelken açarken, karşısında görebileceği ‘yerliler’ arasında bir Açe ruhunu beklemiyordu herhalde. Bu ruhun doğup yeşerdiği topraklar, gene atfetme gereğini duyduğumuz bir isim olarak Naqip Al-Attas’ın eserlerinde vurguladığı Hicri birinci yüzyıla kadar geri giden bir İslamlaşma olgusuna ev sahipliği yapmıştır. Al-Attas, elbette bu görüşünde yalnız değil. Yalnız değil, ancak Açe entelijansiyasının Ali Haşimi, Yunus Cemil gibi güzide isimlerinin daha evvelinde çalışmalarında İslamlaşma sürecine dair düşüncelerinden “biz” haberdar değiliz. İkincisi, evvel emirde Portekiz’in, akabinde diğerlerinin sömürge ve emperyal duygularla bezenmiş dünya keşifleri nihayetinde Avrupa’ya akacak maden ve diğer zenginliklerin kaynağı olmakla kalmayacak, etkisi bugünlere sarkan ve küresel sorunların ana rahmi mesabesindeki kapitalizmin neşet etmesinde başat rol oynayacaktır. İşte bu kapitalizmdir ki, dönüp dolaşıp nihayetinde 19. yüzyıl ortalarından itibaren Osmanlı’nın kalbine ‘Düyun-u Umumiye” olarak saplanacak olan hançerdir. Peki Açe bu işin neresinde?

Açe, varlığına ilham aldığı ve birinci Hicri yüzyıldan evrile evrile giderek artan bir devinimle varlık bulan İslami anlayışı ile Katolik Portekiz’e karşı i)bölgesel ümmet olgusunu hayata geçirmiş ve Açe İslam Sultanlığı’nı dünya tarih sahnesine taşımış; ii)Kafir güce karşı işbirliğini ya da ‘mandacılığı’ değil, direnişi sembolleştirmiş; iii)Hint Alt Kıtası’nın ve Güneydoğu Asya’nın o dönemki İslami güç odaklarının aksine içe kapanmayı değil, Kafir gücün başını koparacak ‘fetihçi ruhu’ sürekli, ama sürekli dinç tutmasını bilmiş; iv)çok bildik kavram olan Pan-İslamizmin daha esamesinin okunmadığı bir yüzyılda küresel İslam birliğinin hayata geçirilmesinde öncü bir role soyunmuştur. Bu süreçlerin oluşması için neler lazım? İman, niyet, ilim ve istikamet... Açe İslamı, ruh kökünde yatan bu unsurlar nedeniyledir ki, önemsenmeyi hak ediyor.  

Önceki yazımızda şöyle demiştik, “Açe İslamı'na vurgu, merkezi teşkil eden ve tarihten tevarüs eden veya ettirilen üstünlük kompleksinin doğal bir uzantısı olan hegemonik yaklaşıma ‘sınır çekme’ olanağını da üretmeyi amaçlıyor.” Evet amacımız tastamam bu. Yani, merkez-çevre ilişkisinde, yüzyıllara dağılan bir serencamı ile merkezin, yani bir yanında Ortadoğu İslamı, öte yanında Osmanlı Devleti eksenli oluşumun Güneydoğu Asya İslamı ile ilişkisinde kurulan üstünlük kompleksinin nasıl bir anlayışı hakim kıldığı üzerinde durmak... Bu konu üzerinde dururken, İslamın çeşitli toplumlar arasında var olan ilişki boyutunu, bir başka deyişle, toplumların İslamı değerlendirme ve pratiğe geçirme boyutundan bahsediyoruz. İslamı anlama ve pratiğe evirme hakkı salt bir toplumun, tüm İslam toplumlarının karşı konulmaz hakkıdır. Bunu yadsımak demek, İslam’ın insanoğluna, bunların çeşitli gruplaşmalarla olduğu toplumsal oluşumlara tanıdığı “özgürlüğü” yok saymak anlamına gelmez mi? 

Merkezin teşkil ettiği “üstünlük kompleksinin” üzerine gidilmesini önemsiyoruz. Çünkü bu olgu, ister istemez, bir tür “monopol” anlayışlara hakimiyet zemini hazırlaması ile tehlike arz ediyor. Oysa, “monopol”ün her türlüsü zararlıdır... Bugün Açe özelinde var olma mücadelesi veren “dışarlıklıların” istem dışı veya kasıtlı gerçekleştirmeyi arzu ettikleri işte bu “monopol”dür. Yani dünün merkezinin bugünkü şartlarda temsilciliğine soyunmak ve Açe’ye dışardan yeni bir anlayışı ithal etme girişimidir. 

Bir kez daha önceki yazımıza referansla şu hatırlatmayı yapmakta fayda mülâhaza ediyoruz. Açe İslamı’na dair üç “aralıktan” bahsetmiştik. Bu aralıklardan üçüncüsü Açe İslamı’nın Batılı sömürgeci güçlerle, yani öncelikle Katolik Portekizle hesaplaşmasıdır. Bu hesaplaşmanın, yukarıda atıfta bulunduğumuz İsmet Özel’in “Osmanlı’yı arkadan çevirme” projesinin aktörü konumundaki bir güce karşı yapıldığını dikkatlerinize sunarım. Bu üzerinde epeyce kafa patlatmayı gerektirecek bir öneme sahiptir. Açe’nin bu güçle karşılaşması bu gücün Güneydoğu Asya’ya ayak basışından, vazifesini bir diğer Batılı sömürgeye yani, Hollanda’ya devrine kadar -şu ya da bu şekilde- yaklaşık 130 yıl sürmüştür. Bu süre zarfında, Portekiz gücü her ne yapmayı isteyip de yapamadıysa, Açe topraklarında neşet eden İslami anlayışın gerektiği şekilde pratiğe dökülüşünden dolayıdır; öte yandan, Portekiz gücü her ne yapmayı isteyip de yapabildiyse bu da, Açe’de boy veren Pan-İslamcı ruhun diğer “küresel aktörlerce” yeterince anlaşılıp destek çıkılmamasından ötürüdür.  

http://www.dunyabulteni.net/index.php?aType=haber&ArticleID=200090&q=mehmet+%C3%B6zay

Açe İslamı’nı Anlama Çabası - I

Mehmet Özay- 10 Şubat 2012 

Açe, her ne kadar bugün modern Endonezya Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan bir eyalet olarak anılsa da, tarihte üstlendiği ‘sorumluluklar’ nedeniyle farklı bir perspektiften ele alınmayı gerektiriyor. Açe’nin bu bağlamı üzerinde durmak, sadece Açe’yi değil, bölgenin, yani başta Endonezya’nın diğer bölgeleri kadar Güneydoğu Asya İslamı’na dolaylı bir vurguyu da ortaya koyacaktır. Öte yandan, Açe İslamı’na vurgu, merkezi teşkil eden ve tarihten tevarüs eden veya ettirilen üstünlük kompleksinin doğal bir uzantısı olan hegemonik yaklaşıma “sınır çekme” olanağını da üretmeyi amaçlıyor. Söz konusu bu “üstünlük kompleksini” sergileyenlerin görmekte zorlandıkları husus, tarihin bir başka boyutunda ortaya çıkmış ve sömürgeci güç olarak adlandırılan yapının, kasıt dışı da olsa “içerden devamı” mahiyetinde olması gibi bir tehlikeyi içinde barındırıyor. İşte bu nedenledir ki, dışarlıklıların Açe İslamını anlama çabası, yeni bir döneme ayak basan Açe’nin kimlik tetkiki, yenilenmesi ve canlanması süreçlerinde kaçınılmaz bir öneme sahiptir. Bu yaklaşım, bir yandan Açe halkının kendini yeniden kavrama, anlama ve anlamlandırma süreçlerinin gelişmesine aracılık ederken, hegemonik ve üstünlük kompleksi ile maruf “merkez güçlerin” de Açe’yle ilintisi dolayımında kendi tarihlerini yeniden ve farklı bir okumaya tabi tutmalarına yol açabileceği gibi, bugünkü duruşlarını da analiz ve tetkik mecburiyetine sevk edecektir. Bu sevk işinin yerine getirilmesi kaçınılmazlık arz etmektedir. 

Evvel emirde, giriş babında da olsa niçin böylesi bir yazıyı konu edindiğimize değinelim. Geçen altı yılı kapsayan sürece baktığımızda Açe özelinde ile Endonezya ve Güneydoğu Asya genelinde gündeme getirdiğimiz yazılarda ne gibi farklar olduğu şu veya bu şekilde ortaya çıkmıştı. Ancak zaman zaman sahada karşılaştığımız gizli veya açık kimi görünümler Açe İslamı’nın dinamikleri konusunda durmaksızın yazmayı kaçınılmaz kılmaktadır. Bununla neyi kastediyoruz? Temelde işin kaynağında yer alan merkez ile çevre ilişkisi boyutu kadar, merkezde yer alma iddiasındaki oluşumların, bizatihi merkezdeki “çatışmalarını” çepere taşıma ve çeperi kendilerine mevzi kılma gayretleri ile bağlantısı es geçilemez. Merkez-çevre ilişkisi ile, Ortadoğu İslamı genelinde Türk-İslamı eksenli tarih perspektifinin modern döneme sarkan biçimlenişlerini kastettiğimiz biliniyor. Tarihte Osmanlı Devleti özelinde doğu veya bu yazıya konu olan coğrafya ekseninde düşünürsek Güneydoğu Asya ve onun kaçınılmaz ‘damarı’ Açe’yle ilişkilerde hangi saiklerden hareket edildiği ve ne gibi sonuçlar elde edildiği ile ilintilidir. Düne dair eleştirel yaklaşımlarımızın kökeninde, atıfta bulunulan kaynakların söyleme dökülüş biçimi “merkez” hegemonyasının dayatılması gibi bir surete bürünürken, doğunun sadece İslam anlayışı değil, siyasi, ekonomik ve genelde medeniyet oluşumu ve bunun İslam medeniyeti ile karşılaştırmalı çalışmalarına yer verilmemesini kanıt olarak göstermek mümkün. Yazının ana konusu olarak dikkat çektiğimiz yukarıdaki husus, yani bugün kendilerini Türkü temsil makamında olduğu iddiasındaki oluşumların doğu’daki varlıkları, geçmişin “negatif yükünü” taşımaya aday olduğu intibaını, salt duruş olarak değil, çeşitli somut örnekleri ile ortaya koymaktadır. İşte bu duruşun sorunlu bir yapı oluşturduğu, sadece geçmişteki “hataların” veya geçmişi anlama ve yorumlamadaki “hataların” tekrarı mahiyeti taşımadığı, aynı zamanda, doğunun tarih ve medeniyet birikiminin bugüne taşınmasının önünü kesmek gibi kayıtsız kalınamayacak bir ‘yuvalanmaya’ ve ‘yuvarlanmaya’ neden olduğuna dikkat çekilmelidir. Bu hataları aşmanın önemli bir kolunu, Açe İslamı üzerinde durulması teşkil etmektedir.

Açe İslamı’nı kendine has kılan unsurların neler olduğunu bir kez daha sormakta fayda var. Bugüne kadar, Batılı araştırmacıların öne çıkarmayı tercih ettikleri paradigma “tüccarlar” eliyle İslam’ın bölgeye dolayısıyla da Açe’de vücud bulduğu yönündedir. Ancak burada durup dünüşülmesi gerektiğini hatırlatan Naqib Al-Attas’a kulak vermekte fayda var. Al-Attas, daha birkaç ay önce yayınlanan son eserinde Batılı araştırmacıların paradigmalarına meydan okuyan duruşunu devam ettirmekle kalmıyor, üstüne üstlük Malay elyazmalarından referanslarla dikkatleri asli ve hakiki bir İslamlaşma sürecine vurgu yapıyor. Bu minvalde, söz evvel emirde ‘Hikayat Raja Raja Pasai’de geçen bir hadise dayanması nedeniyle Açe İslam’ının kökenlerini sağlam dayanaklara oturtulduğu dikkat çekiyor. Elbette burada Al-Attas’ın kaynakları üzerinden derinlemesine bir bakış sergilemeyeceğiz. Buna mukabil, ne demek istediğimize dair yaşayan bir İslam felsefecisinin yaklaşımının, hem de bizatihi “merkezdeki” İslami oluşumlarca es geçilme tehlikesi ile karşı karşıya olduğunu hatırlatalım. Al-Attas’ın derinlikli analizini takiben, Açe İslamı’nın yeşermesinde ve gelişmesinde dış unsurlar kadar iç dinamiklerin de azımsanmayacak bir rolü elbetteki vardır. Aksi taktirde, geçmişte İslamlaşma sürecinin içselleştirilememesi, bölgenin küresel bir dönüşüme evrilmesinin önünde engel teşkil etmemesi mümkün değildi. Bu uzun sürecin her bir basamağını teşkil eden gelişmeler muvacehesinde şehir devletleri şeklinde tezahür eden siyasi yapılanmaların yanı sıra, ortaya konulan sadece İslami değil, edebi ve kimi fen bilimlerine dair eserlerin oluşturduğu entellektüel külliyata dikkat çekiyoruz. Bugünün bilim çevrelerinin ilgisini bekleyen ve herbiri farklı yönelimlerle ele alınmayı hak eden bu eserlerin dikkatlere sunulması sadece bölge halkının değil, daha çok da kendini “merkez güç” olarak tanımlayan unsurların sorumluluğundadır. Bu sorumluluk, küresel boyutta, İslam kültür ve medeniyet havzalarının neye tekabül ettiğini kendine sorun edinen kişi ve kurumlara düşüyor. Peki pratikte böyle bir çaba var mı? Dahası, böyle bir çaba sergileme taraftarı olma aşamasına gelmeden, doğu’nun böylesi bir külliatı olduğundan haberdarlık söz konusu mu? Bu ve benzeri sorulara olumlu cevap verebilmenin doğu’da kimi alanlarda aktör olma yarışına iştirak edenlerin niyet, eylem ve amaç üçgeninde bulmanın mümkün olmadığı -en azından bugüne kadar- aşikârdır. Buradan bir başka safhaya geçiş yapmanın yeridir.

Açe İslamı’nı kendine özgü kılan değerlerle bezenmesine neden olan üç farklı “aralıktan” bahsetmek mümkün. Birincisi batı -bu batı kavramı, Açe’nin tarihsel ve coğrafi olarak durduğu yerle kesişiminden kaynaklanmaktadır-. Yani İslam medeniyetinin merkezi olma vasfını taşıyan Ortadoğu ayağı, ötekisi ise doğu, yani Malay Takımadaları’nın oluşturduğu yerli kültürlerin alabildiğine zengin kıldığı coğrafya ile etkileşim. Tabii, bu iki “aralık”a doğrudan nüfuz eden ve Açe İslamiyetinin ticari, sosyal, ekonomik, siyasi ve dini boyutlarının farklı bağlamlarda şekillenmesindeki rolü ile Batılı sömürgeci güçlerle uzun erimli karşılaşmalara ve etkileşimlere konu olan üçüncü aralık gözardı edilmemelidir. Bu üç önemli aralığı anlama çabasına bürünmeyen hareketler ve oluşumlar Açe İslamını yerli yerine oturtma konusunda açmazlarla karşı karşıyadırlar. Sahadaki gözlem ve incelemelerden hareketle, böylesi bir karşılaşmaya bizatihi niyetli, olmak şöyle dursun, Açe İslamı’na dışarıdan nüfuz çabalarının aracısı olmaya teşne girişimlerin varlığı söz konusudur. Bu varlığın konuşlandığı alan kimi yönelimleriyle sözde Türk’ü temsil makamında olduğu gibi, Ortadoğu eksenli dini/mezhebi, sosyal/eğitimsel hareketler olarak somutlaşmakta ve Açe toplum yapısı içerisine nüfuz kabiliyetini gene tarihten tevarüs edilen, hepsi olmasa bile bir bölümünün “kurmaca” ya da  mitsel söylemlere dayandırıldığına kuşku yoktur. Bir adım daha ileri giderek, yukarıda zikredilen girişimlerin Açe İslamını anlama gibi bir çaba içerisinde olmadıkları ve öznel yaklaşımlarının mitsel söylemlerden beslendiği ifade edilebilir. Bu nedenledir ki, bu mitsel söylemin söz konusu çevrelerde yabanıl şekilde yeniden üretilmekte olduğu dikkat çekiyor.

Açe İslamı’nın şekillenmesinde ve özellikle 16. ve 17. yüzyılda zirveye çıktığı dönem bölgenin İslam kültür ve medeniyetindeki yeri konusunda bize bir fikir vermektedir. Ancak sanılmamalıdır ki, devam eden yüzyıllarda bu şekillenişin çeşitli nüveleri ortaya çıkmış değildir. Merkezin yaşadığı toplumsal sorunlar, değişim süreçleri çevreyi de kapsamı içine almadığını iddia etme durumunda değiliz. Öte yandan, bu süreçlere direniş kararlılığının nasıl ortaya konduğu da başlıbaşına bir mesele ve araştırma konusudur. Şu kadarını söyleyelim ki, Açe İslamı’nın varlık koşullarının devam şartı, önce bölge İslamı’nın dinamiklerinin yeniden keşfi ile her türünden sömürgeci güçlerle mücadelenin kıyasıya sürdürülmesiyle mümkündür. 

http://www.dunyabulteni.net/index.php?aType=haber&ArticleID=196638&q=mehmet+%C3%B6zay

Açe’nin Önde Gelen Alimlerinden ‘Abuya Muhibbuddin Wali’ Vefat Etti

Mehmet Özay - 8 Mart 2012

Açe’nin önde gelen alimlerinden Abuya Prof. Muhibbuddin Muhammad Wali dün akşam (7 Mart, Çarşamba) saat 10 sularında Banda Açe’de vefat etti. Rahatsızlığı dolayısıyla birkaç gündür hastanede yatan Abuya 20. yüzyıla tanıklık eden alimlerin başında gelen Abuya Muhibbuddin Muhammad Wali, sadece Açe’de değil, Cava’da ve Malezya’da da tanınan bir alimdi.
Gene bir gece yarısı mesajı gene bir vefat haberi... Dün gece saat 1.30 sularında aldım vefat haberini Abuya’nın. Geçen hafta dört Malay dostu Açe’ye uğurlarken, “Aman Abuya Muhibbuddin Wali”ye uğramadan gelmeyin diye tavsiye etmiştim. O dostlar, bugün cenazesinde buluştular onunla. Allah Rahmet eylesin...
17 Aralık 1936 yılında dünyaya gelen Muhibbuddin Wali, ilk eğitimini, 20. yüzyıl ilk yarısından itibaren Açe ilim çevreleri arasında önemli bir yer edinen babası Teungku Syeikh H. Muhammad Waly Al-Khalidy Al-Syafi’i’den aldı. Akabinde, babasının tavsiyeleri doğrultusunda eğitimini Al-Azhar’da sürdürdü. Bir dönem, merkezi parlamento da milletvekili olarak da görev yapan Abuya, dini irşad başta olmak üzere halkla ilişkisini koparmadı. Bu çerçevede, on yıl boyunca her Cakarta’da meşhur İstiklal Camii’nde Pazar sohbetlerine devam eden Abuya, bu sohbetlerin bir hasılası olarak iki ciltlik ‘Syarah al-Hikam’ adlı eseri yayınladı. Bu eserin aynı zamanda, Malezya’da da basımı yapıldı ve ilgili çevrelerce yakından biliniyor. Fıkıh Usulü Profesörü olan Abuya, 1970 yılında “The Roots Theoretical Bases of Islamic Law Section” adlı çalışmasıyla Doktora unvanı aldı.
1970-76 yılları arasında Cakarta’da IAIN Şerif Hidayatullah Yüksek İslam Enstitüsü’nde, 1988-1993 yılları arasında Cakarta’da Kur’an Enstitüsü’nde, 1992 yılında Malezya İslam Üniversitesi’nde hocalık yaptı. 1983-88 yılları arasında parlamento üyeliği yapan Abuya, aynı zamanda, çeşitli İslami organizasyonlarda da görev aldı. Bunlar arasında, 1979-1982 yılları arasında Endonezya İslam İrşad Meclisi Başkanlığı da bulunuyor.
Abuya ile tanışıklığım 2005 yılına dayanıyor. Tsunamide Acun bölgesindeki evi sular altında kalan Abuya, Kota Baro Camii’ni ait mekânda mütevazi yaşamını sürdürüyordu. İlk görüşmenin akabinde oğullarından Rahmat’ında yardımlarıyla kendisini müteaddit defalar ziyaret etmiş ve çeşitli konularda görüşlerine başvurmuştum. Açe’nin 16. yüzyıldaki önemli alimlerinden Şemseddin Sumatrani’nin mezarının Malaka’da olduğu bilgisini kendisinden almıştım. İlerlemiş yaşına rağmen, yetişkin hocalardan oluşan özel gruplarla derslerine devam ediyordu. Abuya Muhibbuddin Wali, Açe siyaset çevrelerinin de büyük hürmet duyduğu bir alimde. Özellikle, son dönemde Açe’deki siyasi gelişmelere paralel olarak bu yönde oynadığı rol yakından biliniyor. Örneğin, Hasan di Tiro’nun 11 Ekim 2008 tarihinde Açe’ye dönüşünde Tiro’ya eşlik eden ekipte yer alıyordu. Akabinde, önemli toplantılarda kendisini gördüğümüz Abuya, bir anlamda Açe tarihinde yönetim çevreleri ve ulema arasındaki ilişkinin devamı mahiyetinde bir rol üstlendiğini söyleyebiliriz. Bu ilişkinin mahiyeti, aynı zamanda, Açe Özgürlük Hareketi’ni farklı yorumlama çabası içindekilere verilmiş bir cevap olduğuna kuşku yok.
Kendisini en son geçen Ağustos ayında Banda Açe’de Lamreung’daki evinde ziyaret etmiştim. Pazar günü erken saatler olmasına rağmen, kendisini evinin hemen yanıbaşındaki mescidde yetişkin hocalara ders verirken bulmuştum. Dersin bitmesini beklemiş ve akabinde daveti üzerine evine geçmiştik. Burada kendisiyle çeşitli konuları içeren iki saate varan mülâkat gerçekleştirmiştim. Abuya’ya ile bu sohbette, Malay dünyasındaki geleneksel İslami eğitim kurumlarının mevcut durumu üzerine de görüş alışverişinde bulunmuş ve yakın bir gelecekte bölgenin önemli liderlerini biraraya getirecek bir toplantı için destek istemiştim. Bunun hayırlı bir çalışma olacağını vurgulamış ve destek vermişti. Söz konusu bu görüşmeyi en kısa sürede Endonezyaca olarak yayınlamayı umuyorum. 
Kendileriyle görüştüğüm Açeli dostlar, Abuya’nın vefatının Açe için önemli bir kayıp olduğunu ifade ediyorlar. Nakşibendi ekolünün devam ettiricisi olarak da tanınan Abuya’nın yüzyılda bir gelen ender şahsiyetlerden olduğu pek çok kişi tarafından dile getiriliyor.
Abuya Muhibbuddin Wali’ye Allah’tan Rahmet diliyorum.

http://www.dunyabulteni.net/?aType=haber&ArticleID=200921